આપણે સમુદ્રની નજીક રહીએ કે દરિયા કિનારાથી માઈલ દૂર, કોઈ ફરક પડતો નથી – આપણું જીવન તેનાથી એવી રીતે જોડાયેલું છે કે આપણાં જીવનનું 70% ભાગ જાણતા-અજાણતા સમુદ્ર પર જ નિર્ભર છે. આપણે જાગીએ છીએ તે ક્ષણથી લઈને સૂઈએ છીએ તે ક્ષણ સુધી, દરેક આદત, દરેક પ્રોડક્ટસ, આપણી દરેક પસંદગી એક એવી છાપ છોડી જાય છે જે મુખ્યત્વે સમુદ્રમાં જ સમાપ્ત થાય છે. આપણે સૌ દિવસ દરમિયાન ક્યાંક ને ક્યાક તો પ્લાસ્ટિક નો ઉપયોગ કરીએ જ છીએ, વાપર્યા બાદ ફેંકી જ દેતાં હોઈએ છીએ ત્યારે તે વાત કદાચ નાની અથવા બિન-હાનિકારક લાગે છે, જે ખરેખર અદૃશ્ય થતું નથી, તે સમય જતાં એકઠું થાય છે, ક્યાક ને ક્યાક તો જમા થયા કરે છે, પૃથ્વી ની 70% સપાટી ફક્ત સમુદ્ર છે તેમજ પૃથ્વી નાં બીજા ભાગો કરતાં ક્ષેત્રફળ માં 99% થી વધુ જગ્યા ધરાવે છે જેથી આપણાં દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ કચરો આપણી આંખ માં નાં આવે તે માટે નું ઉતમ યોગ્ય સ્થાન બની ગયું છે, પાણીને પ્રદૂષિત કરી દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને નુકસાન પહોંચાડે છે, ઝેરી રસાયણો ફેલાવે છે, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક બની સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમને ખલેલ પહોંચાડે છે અને આબોહવા પરિવર્તનમાં ફાળો આપે છે – આપણી એઇકોસિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડે છે જેને પૃથ્વી પર વિકસાવવામાં લાખો વર્ષો લાગ્યા, ફેરફારો એટલા સૂક્ષ્મ સ્તરે થઈ રહ્યા છે કે આપણે તેમને ક્યારેય ધ્યાન પણ આપી શકતા નથી.
આપણે બધા આ વાત જાણીએ છીએ, છતાં આપણે એક અસ્વસ્થતાભર્યા સત્યને અવગણીએ છીએ: સમુદ્ર આપણા અસ્તિત્વ માટે વૈકલ્પિક નથી. તે આપણને શ્વાસમાં લેવાયેલી હવાનો લગભગ 70% ભાગ આપે છે, આપણે જે પાણી પર આધાર રાખીએ છીએ તેને વર્ષા દ્વારા આપણાં સૂચિ પહોચાડે છે અને તે જ સિસ્ટમને ટેકો આપે છે જે આપણો ખોરાક પણ ઉગાડે છે. જો આપણે ખરેખર આપણા રોજિંદા જીવનચક્રનું પરીક્ષણ કરીએ, તો વાસ્તવિકતા સ્પષ્ટ છે – આધુનિક જીવનશૈલી ફક્ત સમુદ્રને પ્રભાવિત કરતી નથી, તે ધીમે ધીમે જૈવિક અને પર્યાવરણીય સંતુલનને તોડી રહી છે જે પૃથ્વી પર સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ ને જીવંત રાખે છે.
સમુદ્ર આપણા ગ્રહના 70% થી વધુ ભાગને આવરે છે તે છતાં આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો ફક્ત વૃક્ષો વાવવા અને જમીન બચાવવા વિશે જ વાત કરી રહ્યા હોય છે, જેમાં કઈ ખોટું નથી, પણ સામાન્ય લોકો દ્વારા સમુદ્રને લગભગ સંપૂર્ણપણે અવગણવામાં આવે છે. તે બદલવાની જરૂર છે. રોજિંદા વિચારસરણીમાં સમુદ્ર જાગૃતિ લાવવાનો સમય આવી ગયો છે – તેથી તે ફક્ત વૈજ્ઞાનિકો અથવા સમુદ્ર નિષ્ણાતોના નાના જૂથની કાળજી લેવાની બાબત નથી, પરંતુ આપણે સૌ એ તે બાબતે જવાબદારી લેવી જ જોઈએ. આ બ્લોગમાં, તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે કેવી રીતે સરળ દૈનિક ક્રિયાઓ સમુદ્રને તમારા વિચારો કરતાં વધુ ખલેલ પહોંચાડી શકે છે.
જાણી ને આશ્ચર્ય થશે, પરંતુ દરરોજ સવારે જ્યારે આપણે જાગીએ છીએ, ત્યારે આપણે સૌથી પહેલા દાંત સાફ કરીએ છીએ અને આ સરળ આદત શાંતિથી સમુદ્ર સાથે જોડાય છે. મોટાભાગના ટૂથબ્રશ અને ટૂથપેસ્ટ ટ્યુબ રિસાયકલ કરવા મુશ્કેલ હોય તેવા પ્લાસ્ટિકથી બનેલા હોય છે, જે ઘણીવાર લેન્ડફિલમાં સમાપ્ત થાય છે અને અંતે જળમાર્ગો અને સમુદ્રમાં જાય છે.
દાંતનાં ચિકિત્સકો સામાન્ય રીતે દર 3-4 મહિને ટૂથબ્રશ બદલવાની ભલામણ કરે છે, અને ડેટા કહે છે કે દરેક વ્યક્તિ દર વર્ષે લગભગ 3-4 બ્રશનો ઉપયોગ કરે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, એક ટૂથબ્રશ અને વૈશ્વિક વસ્તીના પ્રમાણભૂત વજનને ધ્યાનમાં લેતા, તે વાર્ષિક લગભગ 19 લાખ ટન ટૂથબ્રશ કચરો બને છે , અને જો આપણે વિચારીએ કે તેનો ફક્ત 1% ભાગ જો સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે તો પણ તેનો અર્થ એ છે કે દર વર્ષે લગભગ 19,000 ટન પ્લાસ્ટિક દરિયાઈ ફક્ત ટૂથબ્રશ દ્વારા દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમમાં પ્રવેશ કરે છે. શું તમે ગણતરી કરી શકો છો કે ટૂથપેસ્ટ ટ્યુબ વાર્ષિક કેટલો બિન-રિસાયકલ કરી શકાય તેવો કચરો બનાવે છે?
બ્રશ કર્યા પછી તરત જ, જેમ જેમ આપણે આપણા સ્નાન અને ત્વચા સંભાળ માટે ની દિનચર્યામાં આગળ વધીએ છીએ, સમુદ્ર પર આપણી અસર વધુ તીવ્ર બને છે. આજના ઝડપી ગતિશીલ વિશ્વમાં, બ્રાન્ડ્સ ભારે શાહી અને રંગોનો ઉપયોગ કરીને વધુ આકર્ષક પેકેજિંગ બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, બ્યુટી ઉદ્યોગ દર વર્ષે લગભગ 120 અબજ પેકેજિંગ યુનિટ બનાવે છે, જેમાંથી ઘણું રિસાયકલ કરી શકાય તેમ નથી, જે સિંગલ-યૂઝ પ્લાસ્ટિક અને માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ હોય છે. (https://www.4ocean.com/blogs/industry-news/sustainable-coffee-farming-how-it-s-reshaping-the-industry-copy).
ઘણા સ્ક્રબ અને એક્સફોલિએટિંગ પ્રોડક્ટસમાં માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ ના સૂક્ષ્મ કણો હોય છે. જ્યારે વાપરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ગટરમાંથી પસાર થાય છે અને ઘણીવાર ગંદા પાણીની ગાળણક્રિયામાંથી પણ છટકી ને બહાર નીકળી જાય છે, આખરે નદીઓ અને સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે. અભ્યાસોનો અંદાજ છે કે આવા ઉત્પાદનોમાંથી દર વર્ષે અબજો માઇક્રોપ્લાસ્ટિક કણો જળચર વાતાવરણમાં પ્રવેશ કરે છે. ચહેરા પર વપર્વમાં આવતા સ્ક્રબનો એક જ ઉપયોગ પણ 100,000 જેટલા માઇક્રોબીડ્સ મુક્ત કરે છે (UNEP, 2015; નેપર એટ અલ., મરીન પોલ્યુશન બુલેટિન, 2015). આ સાથે, શેમ્પૂ, સાબુ અને ફેસવોશ જેવા રોજિંદા ઉત્પાદનોમાં રસાયણો અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં, માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ હોય છે. કૃત્રિમ લૂફા પણ ઉપયોગ દરમિયાન માઇક્રોફાઇબર્સ મુક્ત કરે છે – આ અદ્રશ્ય પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે.
ઉપરાંત, પેકેજિંગ મટિરિયલ નો કચરો અસરનો બીજો સ્તર ઉમેરે છે. સરેરાશ પરિવાર દર વર્ષે લગભગ 20-30 કિલો બાથરૂમ અને ટોઇલેટરી પ્લાસ્ટિક કચરો ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે વૈશ્વિક વસ્તી (≈8 અબજ લોકો) સુધી માપવામાં આવે, તો આ વાર્ષિક આશરે 4-6 કરોડ ટન કચરો થાય છે – અને જો ફક્ત 1% સમુદ્રમાં પહોંચે, તો પણ તે દર વર્ષે લગભગ 40,000-60,000 ટન પ્લાસ્ટિક દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમમાં પ્રવેશ કરે છે.
આ મુદ્દાને ખૂબ જ અવગણવામાં આવે છે, છતાં આપણી દિનચર્યાની સૌથી હાનિકારક અસરોમાંની એક કપડાંમાંથી માઇક્રોફાઇબર્સનું મુક્ત થવું છે – ખાસ કરીને પોલિએસ્ટર જેવા કૃત્રિમ કાપડ માંથી. જેમ જેમ આપણે આ કપડાં પહેરીએ છીએ અને ધોઈએ છીએ, તેમ તેમ નાના પ્લાસ્ટિક રેસા ફેબ્રિકમાંથી છૂટાં પડે છે, અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે એક વાર ધોવાથી ફેબ્રિકના પ્રકાર અને ધોવાની સ્થિતિના આધારે લગભગ 8,800 થી ૭૦ લાખ માઇક્રોફાઇબર્સ મુક્ત થઈ શકે છે, જેમાં ફ્લીસ અને ટ્રીટેડ પોલિએસ્ટર જેવી સામગ્રી વધુ માત્રામાં શેડિંગ કરે છે (સ્ત્રોત: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8270180)
આ માઇક્રોફાઇબર્સ પછી આપણા વોશિંગ મશીનની ડ્રેનેજ સિસ્ટમમાંથી નદીઓમાં વહે છે, જળાશયોમાં ફેલાય છે, અને અંતે સમુદ્રમાં એકઠા થાય છે.
વૈશ્વિક સ્તરે, દર વર્ષે લગભગ 130 મિલિયન ટન કાપડ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી લગભગ 90 મિલિયન ટન કૃત્રિમ હોય છે જેમ કે પોલિએસ્ટર અને નાયલોન, દેખીતી રીતે, પ્લાસ્ટિકના સ્વરૂપો જ છે. આટલા મોટા ઉત્પાદન છતાં, રિસાયક્લિંગ અત્યંત મર્યાદિત રહે છે, જેમાં 8% કરતા ઓછા રેસા રિસાયકલ થાય છે અને વાસ્તવિક કાપડ-થી-કાપડ રિસાયક્લિંગ 1% કરતા ઓછા માટે જવાબદાર છે (સ્ત્રોત: https://www.mdpi.com/2673-7248/6/1/30). પરિણામે, એક મોટો હિસ્સો – વાર્ષિક 70 મિલિયન ટનથી વધુનો અંદાજ – બિન-વ્યવસ્થાપિત અથવા કાઢી નાખવામાં આવેલા કચરા તરીકે સમાપ્ત થાય છે. જો આ કચરાનો માત્ર 1% સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે, તો પણ તેનો અર્થ એ થશે કે દર વર્ષે લગભગ 7 લાખ ટન કૃત્રિમ કાપડ દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમમાં પ્રવેશ કરે છે, કાં તો સીધી રીતે અથવા માઇક્રોફાઇબર્સ તરીકે.
અને આ માઇક્રોફાઇબર ની વાર્તા ફક્ત પાણી સુધી જ સીમિત નથી – તે હવામાં પણ તરતા રહે છે અને તેનું સ્તર ભયાનક રીતે વધી રહ્યું છે. જ્યારે પણ આપણે આપણા કપડાં સૂકવીએ છીએ, ખાસ કરીને કૃત્રિમ કપડાં, ત્યારે તે હજારો અત્યંત સૂક્ષ્મ તંતુઓ હવામાં છોડે છે. વાત કદાચ સામાન્ય લાગશે, પણ ખરેખર આપણી આસપાસ અદ્રશ્ય પ્લાસ્ટિક ધૂળ ઊડી રહી છે. આ તંતુઓ પવન સાથે વહે છે અને આખરે બધે જ સ્થિર થાય છે – આપણા ખોરાક પર, આપણા ઘરોમાં, નદીઓ અને તળાવોમાં, જંગલોમાં અને આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ તે હવામાં. આરામદાયક અનુભવવા માટે આપણે જે કપડાં પહેરીએ છીએ તે સતત એક એવી છાપ છોડી રહ્યા છે જે આપણે જોઈ શકતા નથી, ધીમે ધીમે સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમમાં ફેલાઈ રહ્યા છે.
તમે કદાચ વિચાર્યું નહીં હોય, પરંતુ ભારતીય ઘરોમાં દૂધ-છાશ ના પાઉચ પ્લાસ્ટિક કચરાનો એક મોટો હિસ્સો બનાવે છે, જેમાં દરરોજ લગભગ 100-120 મિલિયન પાઉચનો ઉપયોગ થાય છે, જે વાર્ષિક 36-44 અબજ સુધી વધે છે. બ્રેડ કવર, નાસ્તાના રેપર્સ, ટેકઅવે કપ, આવું તો કેટલું બધુ મળીને સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકનો ઢગલો બનાવે છે, જેનો મોટો ભાગ ગેરરીતે ફેંકાઈ જાય છે. ભીના કચરામાં ભળી જતાં તે દૂષિત થાય છે અને રિસાયક્લિંગ મુશ્કેલ બને છે. કચરા નાં ઉત્પાદન નું ઓડિટ કહે છે કે ઘરના પ્લાસ્ટિક કચરામાંથી લગભગ 57% ફક્ત દૂધ-છાસ ના પાઉચ અને તેના જેવી સમાન પેકેજિંગ છે. એટલે રોજનું સામાન્ય ભોજન પણ એક મોટું પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણનું સ્ત્રોત બની ગયું છે—જે આખરે સમુદ્રમાં પહોંચી જાય છે. માપી શકાતું નથી. અદ્રશ્ય છે . રોકી શકાતું નથી!
જન્મના પ્રથમ દિવસથી જ, આપણે સગવડતાથી ભરેલી દુનિયામાં પ્રવેશીએ છીએ. બાથરૂમની આદતોમાં સૌથી પહેલું નામ આવે છે—ડાયપર. કચરાની સમજણ આવે તે પહેલાં જ, તે આપણું રોજિંદું જીવન બની જાય છે. એક બાળક પાંચ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં જ 6,000 થી 8,000 જેટલાં ડાયપર વાપરે છે, જે મુખ્યત્વે પ્લાસ્ટિક ફાઇબર્સ નાં જ બનેલાં હોય છે. દરરોજ દુનિયાભર માં ૩૫૦૦૦૦ થી વધુ બાળકો નો જન્મ થાય છે, હિસાબ લગાવવો મુશ્કેલ લાગશે!
જેમ જેમ આપણે મોટા થઈએ છીએ, તેમ તેમ આ પેટર્ન ચાલુ રહે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, દર વર્ષે અબજો સેનિટરી પેડ અને વેટ વાઇપ્સનો ઉપયોગ થાય છે – એકલી સરેરાશ સ્ત્રી વાર્ષિક 130-260 સેનિટરી પેડ્સનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે વેટ વાઇપનો વપરાશ દર વર્ષે લગભગ 50 અબજ યુનિટ સુધી વધી ગયો છે, જેનાથી લગભગ 3 મિલિયન ટન પ્લાસ્ટિક કચરો ઉત્પન્ન થાય છે. આમાંના મોટાભાગના ઉત્પાદનો પ્લાસ્ટિકથી બનેલા છે અને બિન-બાયોડિગ્રેડેબલ છે; હકીકતમાં, આ સેનિટરી પેડ્સમાં 90% સુધી પ્લાસ્ટિક હોઈ શકે છે, અને ખૂબ ઓછા રિસાયકલ કરવામાં આવે છે.
આપણી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ દરમ્યાન, આપણી વપરાશની રીતો સમુદ્રને પ્રભાવિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે કારણ કે ઓનલાઈન ઓર્ડર પર વધતી જતી નિર્ભરતા તેની સાથે બબલ રેપ, પ્લાસ્ટિક ટેપ અને બોક્સ, શાકભાજી માટે કરિયાણા માટે પોલીથીન બેગ અને આજે તો દરેક પ્રોડક્ટસ પ્લાસ્ટિક પેકેજિંગ માંજ આવે છે. ફૂડ ડિલિવરીની વધતી જતી સંસ્કૃતિ પ્લાસ્ટિક ફૂડ પાર્સલ, સિંગલ યુઝ કટલરી, પેકેજ્ડ ફૂડ અને રેપિંગ સામગ્રી દ્વારા અસરનો બીજો સ્તર ઉમેરાય છે. આ કચરો મોટાભાગનો એક વખત ઉપયોગમાં લેવાતો હોય છે અને ઘણીવાર યોગ્ય રીતે સંચાલિત થતો નથી અને કુદરતી વાતાવરણમાં લીક થઈ શકે છે. તેવી જ રીતે, બોટલ્ડ પાણી અને પેકેજ્ડ નાસ્તાનો ઉપયોગ PET બોટલ અને રેપરના રૂપમાં પ્લાસ્ટિક કચરાના સંચયમાં વધારો કરે છે.
અને આ ફક્ત વ્યક્તિગત આદતો વિશે નથી – આ વૈશ્વિક સ્તરે વિચારવા નો અત્યંત સવેદનશીલ મુદો છે જેની ભાગ્યેજ કોઈ વાત કરતું જણાશે. દરરોજ, વિશ્વ લગભગ 2,00,000 નવા લોકો ની વસ્તી માં વધારો કરે છે, લગભગ એક નવું 3-સ્તરીય શહેર વિશ્વના નકશા પર દર 24 કલાકે ઊભું થાય છે. દરેક નવા માનવીય જીવન સાથે જરૂરિયાતોનું એક જ ચક્ર આવે છે – ખોરાક, પેકેજિંગ, કપડાં, સ્વચ્છતા, જે બધુ જ પ્લાસ્ટિક પર આધારિત છે.
જે કંઈક સંભાળ, સ્વચ્છતા અને આરામ જેવી માનવીય જરૂરિયાતોથી શરૂ થાય છે, તે ધીમે ધીમે વિશાળ સમસ્યામાં ફેરવાઈ જાય છે. એકદમ નહીં, પણ સતત. કચરાનો અનંત પ્રવાહ ઘરોથી ગટર, જમીનથી નદીઓ અને અંતે સમુદ્ર સુધી પહોંચે છે. અને જ્યારે અબજો નાના નિર્ણયો દરરોજ પુનરાવર્તિત થાય છે, ત્યારે તે માત્ર વ્યક્તિગત નથી રહેતા—તે આખા ગ્રહ પર પોતાનું નિશાન મૂકે છે.
આજકાલ પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ વિશે વાતો વધી રહી છે, પણ હકીકત એટલી સરળ નથી—જે નુકસાન થઈ ગયું છે, તેને તરત સુધારી શકાય એવું નથી. બીચ ક્લીન-અપ, રિસાયક્લિંગ—all good, પણ ઘણીવાર તે ફક્ત તાત્કાલિક રાહત છે—જેમ મોટા ઘા પર નાનો પાટો. સાચો લાંબા ગાળાનો વિચાર? વસ્તી વૃદ્ધિને સમજદારીથી સંભાળવી. કારણ કે જેટલા લોકો, એટલો વપરાશ, અને એટલું જ પ્રકૃતિ પર દબાણ. મહાસાગરમાં રહેલું પ્લાસ્ટિક ગાયબ થતું નથી—તે તૂટે છે, ફેલાય છે અને લાંબા સમય સુધી રહે છે, એક એવી સિસ્ટમ બનાવીને જેને પાછી ફેરવવી મુશ્કેલ છે.
એક સાચા સંરક્ષણ નો ઉદેશ્ય માત્ર સફાઈ નથી પરંતુ તે પ્રવાહને તેના મૂળ પર જ રોકવાનો પ્રયત્ન હોવો જોઈએ. એટલે જીવનશૈલીમાં ફેરફાર થવા જરૂરી છે: ઓછું વપરાશ, ટકાઉ પસંદગીઓ અને ગોળાકાર અર્થતંત્ર તરફનું પગલું. એક એવી અસાધારણ સિસ્ટમ જ્યાં કચરો ફેંકાય નહીં, પરંતુ ફરી ઉપયોગ માં લઈ રિસાયકલ થાય. સમસ્યા નહીં, પરંતુ સંસાધન બનાવી શકાય.
એકલા આપણે ઘણું કરી શકીએ, પણ બધું નહીં. મજબૂત કચરા સિસ્ટમ, સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર કડક નિયમો, સસ્ટેનેબલ વિકલ્પો અને સારો રિસાયક્લિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર—આ માટે સરકારનો ભાગ જરૂરી છે. કારણ કે નીતિઓ જ મોટા પાયે ગેમ બદલે છે. અને હા, લાંબા ગાળા માટે ખાસ ગેમ-ચેન્જર? જાગૃતિ—ખાસ કરીને બાળકોમાં. જ્યારે નાની ઉંમરે ટકાઉ ટેવો શીખવાય છે, ત્યારે તે આખી પેઢીનાં વિચારો બદલાવવા સક્ષમ છે.
Very good information in this articles.